Nghệ sĩ Tuan Andrew Nguyen. Ảnh: NVCC
Khó có thể nhìn ký ức về chiến tranh, di dời và chủ nghĩa thực dân như những câu chuyện đã khép lại trong thực hành nghệ thuật của Tuan Andrew Nguyen. Với anh, ký ức luôn sống động và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác qua những câu chuyện, vật thể, âm thanh và cả những khoảng lặng.
Sinh ra tại Việt Nam, lớn lên giữa nhiều vùng đất và hiện sống, làm việc tại TP.HCM, Tuan Andrew Nguyen dành phần lớn thực hành của mình để tìm kiếm những lịch sử đã bị lãng quên, bị xóa mờ hoặc đứng bên ngoài những diễn ngôn chính thống.
Trong Temple, tác phẩm được giới thiệu tại National Gallery Singapore, những mảnh UXO, vật chứng của một cuộc chiến vẫn còn hiện diện trong đời sống, được chuyển hóa thành một không gian suy tưởng về mất mát, sự sống còn và khả năng con người kiến tạo vẻ đẹp từ những gì từng được tạo ra để hủy diệt. Với Tuan Andrew Nguyen, nghệ thuật không nhằm chữa lành quá khứ, mà tạo ra một không gian để chúng ta có thể lắng nghe những âm vang của nó một cách sâu sắc và nhân văn hơn.
Tác phẩm Temple được đặt tại National Gallery Singapore. Ảnh: Instagram @tuan.andrew.nguyen
HARPER’S BAZAAR: Khi nào ký ức về Việt Nam trở thành một phần thiết yếu trong thực hành nghệ thuật của anh?
TUAN ANDREW NGUYEN: Tôi không nghĩ ký ức xuất hiện cùng một lúc. Nó giống như độ ẩm — âm thầm thấm vào cơ thể trước khi bạn nhận ra mình đang mang nó theo.
Lớn lên giữa nhiều nơi, Việt Nam đến với tôi qua những mảnh ký ức rời rạc khi giọng mẹ thay đổi mỗi lần nói chuyện điện thoại, những bức ảnh cũ không còn tên người, những khoảng im lặng dường như nặng hơn cả một câu chuyện. Sau này, tôi nhận ra rằng những khoảng trống ấy cũng chính là một dạng lưu trữ.
Với tôi, nghệ thuật là một cách ngồi bên cạnh những bóng ma mà không buộc chúng phải giải thích. Không phải để chữa lành quá khứ, mà để những âm vang của nó vẫn có thể được nghe thấy trong hiện tại.
“Việt Nam đến với tôi qua những mảnh ký ức rời rạc khi giọng mẹ thay đổi mỗi lần nói chuyện điện thoại, những bức ảnh cũ không còn tên người, những khoảng im lặng dường như nặng hơn cả một câu chuyện”
HARPER’S BAZAAR: Gia đình đã định hình cách anh nhìn nhận và diễn giải chiến tranh trong thực hành nghệ thuật như thế nào?
TUAN ANDREW NGUYEN: Gia đình dạy tôi rằng chiến tranh không kết thúc khi tiếng súng ngừng vang. Nó tiếp tục tồn tại trong những cử chỉ, trong sự im lặng bên bàn ăn, trong cách một người gấp những bức ảnh cũ như thể chúng là làn da mong manh.
Tôi lớn lên với cảm giác lịch sử không phải là điều gì xa xôi, mà là thứ sống bên trong cơ thể và ký ức của mỗi người. Tôi không quá quan tâm đến việc kể lại chiến tranh, mà muốn lắng nghe những âm vang của nó: chấn thương truyền qua các thế hệ như thế nào, sự lãng quên có thể trở thành một dạng bạo lực khác ra sao, và việc kể chuyện có thể trả lại phẩm giá cho những người bị đứng ngoài các lịch sử chính thống như thế nào.
Với tôi, nghệ thuật là không gian để ký ức có thể thở trở lại — không phải như một tượng đài, mà như một điều vẫn còn dang dở, mong manh và rất con người.
“Nghệ thuật là không gian để ký ức có thể thở trở lại”
Ảnh: Instagram @tuan.andrew.nguyen
HARPER’S BAZAAR: Sau nhiều năm nghiên cứu UXO tại Quảng Trị, điều gì khiến anh quan tâm nhất về cách chúng ta ghi nhớ lịch sử Việt Nam hôm nay?
TUAN ANDREW NGUYEN: Điều khiến tôi lo ngại nhất là lịch sử rất dễ bị làm phẳng thành những biểu tượng — chủ nghĩa anh hùng, chiến thắng, bi kịch, trong khi sự phức tạp của con người phía sau những biểu tượng ấy dần biến mất.
Ở những nơi như Quảng Trị, chiến tranh không chỉ là ký ức. Chiến tranh vẫn còn đó, hiện diện trong đất đai, trong cảnh quan và trong những thương lượng hàng ngày của con người với nguy hiểm và sự sống còn. Tôi lo về khoảng cách ngày càng lớn giữa trải nghiệm sống và những câu chuyện lịch sử chính thống.
Với tôi, ghi nhớ không có nghĩa là bảo tồn một sự thật duy nhất. Đó là khả năng tiếp tục mở lòng trước những mâu thuẫn, sự dịu dàng và cả những khoảng vắng. Ký ức nên giống như nước luôn chuyển động, thay đổi hình dạng và đưa những mảnh vỡ bị lãng quên trở lại bề mặt.
“Chiến tranh vẫn còn đó, hiện diện trong đất đai, trong cảnh quan và trong những thương lượng hàng ngày của con người với nguy hiểm và sự sống còn”
HARPER’S BAZAAR: Có những câu chuyện nào phía sau việc đưa UXO vào Temple mà anh cảm thấy vẫn chưa được kể đầy đủ?
TUAN ANDREW NGUYEN: Tôi nghĩ nó nằm trong sự căng thẳng giữa hủy diệt và chăm sóc. Trong Temple, những mảnh UXO thường được nhìn như biểu tượng của bạo lực, nhưng điều khiến tôi xúc động nhất là những bàn tay đã mang, làm sạch và biến chúng thành một phần của đời sống cộng đồng và tinh thần.
Trong thời gian ở Quảng Trị, tôi gặp những người nói về các vật thể này. Một vỏ bom có thể trở thành một phần của ngôi nhà, hàng rào hay nơi thờ tự. Sự chuyển hóa ấy nói lên sức sống phi thường của con người, nhưng đồng thời cho thấy việc sống quá lâu bên cạnh bạo lực đã định hình lại đời sống và cảm giác về sự bình thường như thế nào.
Tôi không nghĩ tác phẩm chỉ nói về những tàn tích của chiến tranh. Nó còn nói về lao động vô hình của việc sống cạnh ký ức mỗi ngày, nhưng vẫn lựa chọn xây dựng vẻ đẹp từ đó.
Ảnh: Instagram @tuan.andrew.nguyen
HARPER’S BAZAAR: Thách thức lớn nhất khi làm việc với và chuyển hóa UXO thành nghệ thuật là gì?
TUAN ANDREW NGUYEN: Thách thức lớn nhất, trước khi làm nghệ thuật, là đạo đức. Tôi luôn tự hỏi: làm thế nào để tiếp cận những vật liệu mang dấu tích bạo lực để không biến nỗi đau thành một thứ thẩm mỹ? Làm thế nào để tạo ra một không gian suy ngẫm để không biến thương tổn thành một màn trình diễn?
UXO không phải những vật liệu trung tính; chúng chứa đựng lịch sử, sự vắng mặt và những mất mát chưa được giải quyết. Làm việc với chúng đòi hỏi sự kiên nhẫn và lắng nghe sâu sắc, đặc biệt đối với những cộng đồng mà cuộc sống vẫn bị định hình bởi sự tồn tại của chúng.
Trong nhiều khía cạnh, tác phẩm dạy tôi sự khiêm nhường. Có những vết thương mà nghệ thuật không thể sửa chữa, nhưng có lẽ nghệ thuật có thể tạo ra một khoảnh khắc để chúng ta nhìn vào những vết thương ấy theo một cách khác, với nhiều dịu dàng hơn.
“Thách thức lớn nhất, trước khi làm nghệ thuật, là đạo đức”
Tác phẩm The Light That Shines Through the Universe do nghệ sĩ Tuan Andrew Nguyen thực hiện. Ảnh: Instagram @tuan.andrew.nguyen
HARPER’S BAZAAR: Anh có lo việc thẩm mỹ hóa những tàn tích chiến tranh sẽ khiến người xem quên đi bản chất bạo lực của chúng?
TUAN ANDREW NGUYEN: Có, tôi luôn lo về điều đó. Với tôi, mục đích không phải là làm cho chiến tranh trở nên đẹp đẽ, mà là cho thấy con người đã và đang sống cùng những tàn tích của chiến tranh như thế nào. Đôi khi, một trải nghiệm thẩm mỹ có thể chạm đến cảm xúc mà những thông tin hay dữ kiện đơn thuần không thể làm được. Nó khiến người xem dừng lại lâu hơn, nhìn kỹ hơn và có thể đối diện với những điều khó chịu mà họ thường muốn tránh.
Tôi cũng tin rằng vật liệu luôn mang theo ký ức. Dù đã được biến đổi, sự hiện diện của UXO vẫn chứa đựng căng thẳng, mong manh và bất an. Tôi không muốn giải quyết những mâu thuẫn đó trong tác phẩm.
Nếu có điều gì tôi hy vọng, thì đó là vẻ đẹp có thể tạo ra một khoảng dừng để người xem nhận ra bạo lực có thể đi sâu vào cuộc sống con người đến mức nào, kể cả trong những không gian thân mật và thiêng liêng nhất.
HARPER’S BAZAAR: Cảm ơn anh đã dành thời gian cho cuộc trò chuyện.
Ảnh: Instagram @tuan.andrew.nguyen
Từ ký ức cá nhân đến những tàn tích hữu hình của chiến tranh, những tác phẩm của Tuan Andrew Nguyen không tìm cách đưa ra một câu trả lời cuối cùng cho lịch sử, mà mở ra một không gian để mỗi người tự đối diện với những gì đã mất, những gì còn lại và cách chúng tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
Với Temple, có lẽ điều quan trọng nhất không nằm ở việc chúng ta có thể hiểu trọn vẹn một ký ức không thuộc về mình, mà ở việc học cách lắng nghe nó bằng sự chậm rãi, khiêm nhường và đồng cảm.
THÔNG TIN THÊM VỀ NGHỆ THUẬT:
TAKASHIMAYA KỶ NIỆM 10 NĂM TẠI VIỆT NAM, MỞ RA HÀNH TRÌNH “SHAPING THE FUTURE”
TRIỂN LÃM THE INVISIBLE LIFE CỦA NGUYỄN QUỐC DŨNG KỂ CHUYỆN VỀ LÀN SÓNG ĐÔ THỊ HÓA
CHEF PHONG ĐOÀN THAM GIA TOP CHEF 2026 ĐỂ KỂ CÂU CHUYỆN VIỆT NAM
Harper’s Bazaar Việt Nam
