Trần Đô Linh vai Sở Triều trong Kiều Sở với phục trang phong cách nhà Sở đeo ngọc tổ bội. Ảnh: Weibo Trần Đô Linh Studio
Đối với người Trung Quốc, ngọc còn quý hơn cả vàng. Lý do một xã hội gán cho một loại vật chất nào đó giá trị đặc biệt có liên quan mật thiết đến quan niệm văn hóa của nó và ngọc cũng không ngoại lệ. Phim ảnh Hoa ngữ rất biết tận dụng tư tưởng văn hoá này trong thiết kế phục trang đặc biệt là trong phim cổ trang.
Trong phim Kiều Sở, nữ chính Trần Đô Linh ở vị thế Trưởng công chúa luôn xuất hiện với những bộ y phục tinh tế nhưng đặc biệt hơn là sự kết hợp của gấm vóc cùng những món trang sức, phụ kiện bằng ngọc vô cùng bắt mắt. Dù triều đại trong phim chỉ là một triều đại hư cấu nhưng khán giả cũng đã quan sát được từ tạo hình nhân vật và phát hiện những tạo hình này có liên quan mật thiết đến văn hoá nước Sở thời tiền Tần. Chuỗi ngọc bội mà nữ chính Sở Triều đeo cùng trang phục thì giống bộ ngọc tổ bội của phu nhân Tấn Mục Hầu thời Tây Chu.
Ngọc tổ bội là gì?
Ảnh: Weibo Trần Đô Linh Studio
Ngọc tổ bội còn được gọi là “tạp bội”, “tổ phối”,… . Hình thái sơ khai của chuỗi ngọc này bắt nguồn từ thời đại Tân Thạch khí.
Sau thời Tây Chu, những bộ ngọc được đeo toàn thân hoặc treo bên hông, dùng để thể hiện thân phận địa vị và có ý nghĩa quy phạm lễ nghi nhất định, được gọi là ngọc tổ bội. Đến thời Xuân Thu – Chiến Quốc, ngọc tổ bội tiếp tục được lưu truyền, chất liệu và cách kết hợp cũng trở nên đa dạng hơn.
Ở thời Xuân Thu – Chiến Quốc, ngọc tổ bội thường được cấu thành từ các loại ngọc như hoàng, hoàn, long, hổ, hy, châu, v.v. Người đeo ngọc tổ bội không chỉ đơn thuần vì mục đích trang sức, mà còn bởi ngọc có những thuộc tính như cứng rắn, trơn bóng, tinh khiết, đẹp mắt, do đó được các sĩ tử đương thời coi là biểu tượng của phẩm đức hoàn mỹ của con người.
Ngọc tổ bội của phu nhân thời Tây Chu tại bảo tàng Sơn Tây, Trung Quốc. Ảnh: 花瓣网
Ngọc tổ bội thường lấy ngọc hoàn (miếng ngọc tròn có lỗ), ngọc hoàng (ngọc dạng bán nguyệt hoặc hình cung, hai đầu có lỗ xâu) làm chủ thể, lấy ngọc hình long, hổ, làm đồ trang trí treo phía dưới.
Ngọc tổ bội của phu nhân Tấn Mục Hầu thời Tây Chu là một trong những bộ ngọc quý hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Sơn Tây. Bộ này được kết liên từ 204 món ngọc quý khác nhau như ngọc hoàng, ngọc hành, xung nha, ống ngọc, hạt thủy tinh, ống mã não… với kỹ thuật tinh xảo, trang trọng và thanh lịch.
Trong phim Kiều Sở, chuỗi ngọc tổ bội không đơn thuần chỉ là một món phụ kiện
Ảnh: Weibo Trần Đô Linh Studio
Người nhà Chu đã gán cho ngọc “năm đức” là Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng, Khiết. Người ta chọn đeo ngọc là để nhắc nhở bản thân rằng phẩm hạnh phải ôn nhuận, kiên trinh như ngọc.
Lễ Ký ghi rõ: Thiên tử đeo ngọc trắng, công hầu đeo ngọc núi đen huyền, đại phu đeo ngọc nước xanh. Chiều dài của bộ ngọc tổ bội, số lượng linh kiện, màu sắc ngọc, tất cả đều là mật mã về thân phận và giai cấp.
*Lễ Ký ghi chép một cách tỉ mỉ các chế độ chính trị, các loại chế độ danh vật thời nhà Chu và trước thời Tần Hán, cũng như vô số nghi thức như lễ đội mũ, lễ cưới, lễ tang, lễ tế tự, tiệc rượu, giao tế, chầu bái, sứ giả v.v. Đồng thời thảo luận một cách sâu sắc và tỉ mỉ về các quan niệm chính trị xã hội của Nho gia, quan niệm về thiên đạo và nhân luân, phương pháp và chuẩn tắc tu dưỡng tâm tính, v.v., thể hiện đầy đủ tinh hoa cốt lõi của tư tưởng Nho giáo và các giá trị của nó. Theo truyền thuyết, Lễ Ký do 72 đệ tử của Khổng Tử và các môn sinh của họ soạn, và được Đới Thánh (thời Tây Hán) biên soạn.
Ảnh: Weibo đoàn phim
Nếu là quý tộc cấp cao thì chuỗi ngọc sẽ có từ ba miếng ngọc hoàng trở lên kèm với ngọc xung nha. Ngọc xung nha là những miếng ngọc dài hình răng nanh hoặc sừng thú, có đầu nhọn và vị trí của nó ở dưới cùng của ngọc tổ bội. Khi di chuyên, những miếng ngọc xung nha va chạm với ngọc hoàng và tạo ra âm thanh thanh khiết. Nếu là quý tộc cấp thấp thì sẽ ít miếng ngọc hơn và kết cấu của ngọc tổ bội sẽ bớt phức tạp hơn.
Trong phim Kiều Sở, y phục nước Sở với hai tông màu đỏ đen kết hợp với chuỗi ngọc tổ bội dài, khiến nữ chính Sở Triều (Trần Đô Linh thủ vai) toát lên ngay khí chất của một quý nữ thời Chiến Quốc bởi trên người nàng mang những chuỗi ngọc mà người thường không thể đeo nổi.
Hỏi rằng sau người xưa lại nhất quyết đeo một dạng chuỗi ngọc phức tạp như ngọc tổ bội?
Ảnh: Weibo Trần Đô Linh Studio
Trong Lễ Ký cũng nói: “Người quân tử thời xưa ắt đeo ngọc, khi bước lên thì cúi người, khi bước xuống thì ngước lên, khi ấy ngọc mới kêu leng keng”.
Đi quá nhanh, động tác quá mạnh, ngọc va chạm hỗn loạn gây tiếng ồn khó chịu thế nên chỉ khi bước thư thai, nhịp độ vững vàng, tiếng ngọc mới có thể thanh khiết và êm tai.
Vì vậy, ngọc tổ bội không phải là trang sức, mà là một món đồ hình thành từ lễ giáo xa xưa. Mỗi cử chỉ động tác, ngọc đều có thể nói lên được nhân cách và khí phái của người đeo ngọc. Chỉ người nào đeo ngọc mà vẫn đi lại trật tự, nhịp nhàng mới thực sự là quân tử.
Nhà thần thoại học Mircea Eliade từng chỉ ra rằng núi cao thường được các nền văn minh sơ khai coi là nơi cư ngụ của thần linh, là “nơi trời và đất gặp gỡ”, do đó cũng là “trung tâm điểm”, là nơi linh thiêng đầy thần thánh.
Ảnh: Weibo Trần Đô Linh Studio
Điều này giúp chúng ta hiểu được truyền thuyết “thăng tiên” trong văn hóa Trung Quốc: Nhiều người tu tiên ưa thích núi sâu, không chỉ vì xa rời chốn bụi trần ồn ào, e rằng cũng bởi nơi đó được coi là chốn giao thoa với sự linh thiêng, mà ngọc trông giống như “tinh hoa” của núi cao. Vậy thì người nào đeo, sử dụng ngọc, được quan niệm là người phi thường có sức mạnh đặc biệt và có thể giao tiếp với thần linh.
Ảnh: Weibo Trần Đô Linh Studio
Chữ Hán giản thể của từ “国 – quốc” (trong “quốc gia) là một thể chữ thông dụng, chữ này có hình hài như có bốn bức tường thành bao quanh, ở trung tâm thờ phụng thứ có giá trị cao nhất chính là chữ “ngọc”. Trong bộ Thuyết Văn Giải Tự (giải thích chữ Hán) tập hợp hơn 9000 chữ, khi sắp xếp đã đặt sáu bộ thủ “Nhất, Nhị, Thị, Tam, Vương, Ngọc” ở vị trí đầu tiên.
Việc đó không phải vì số nét chữ (đương nhiên càng không phải vì bảng chữ cái), mà thể hiện một thế giới quan thần thoại. Đối với người xưa, “Thị” (thần linh, tế tự), “Vương” (vua) và “Ngọc” là những tồn tại quan trọng nhất, và cả thần quyền lẫn vương quyền đều nhờ vào ngọc khí mới có thể được thiết lập.
VĂN HOÁ TRUNG QUỐC QUA PHIM ẢNH:
THÊU TÔ CHÂU, NGHỆ THUẬT THÊU PHỔ BIẾN NHẤT TRUNG HOA
NGHỆ THUẬT LÀM Ô GIẤY DẦU TRUNG HOA QUA VŨ KHI CỦA CUNG TUẤN TRONG ÁM HÀ TRUYỆN
VĂN HOÁ ĐẠI ĐƯỜNG TRONG ĐƯỜNG TRIỀU QUỶ SỰ LỤC 3
Harper’s Bazaar Việt Nam
