Ngựa trong dòng chảy lịch sử trang sức

Ngựa gắn bó bền chặt và sâu sắc với văn minh nhân loại. Chúng xuất hiện trong những bức vẽ hang động từ hơn 35.000 năm trước, trở thành người bạn đồng hành đáng tin cậy của con người trong suốt 5.000 năm kể từ khi được thuần hóa cho mục đích di chuyển, canh tác, mở rộng lãnh thổ. Chúng còn là những sinh vật nổi tiếng trong các câu chuyện thần thoại của phương Tây lẫn phương Đông. Xuôi về lịch sử hiện đại, ngựa gắn kết với tầng lớp tinh hoa qua môn thể thao đua ngựa, polo cho đến những bức vẽ khắc họa giới quý tộc xuất hiện uy nghi trên lưng những con tuấn mã.

Ở châu Á, ngựa đại diện cho sức mạnh, lòng dũng cảm, sự trung thành, tinh thần tự do và là một phần quan trọng trong văn hóa dân gian, gắn với câu chuyện về 12 con giáp. Móng ngựa còn được xem là biểu tượng của sự may mắn.

Với dấu ấn sâu sắc trong đời sống nhân loại, cùng ý nghĩa cầu may trong không ít nền văn hóa, hình tượng chú ngựa đã luôn là nguồn cảm hứng bất tận trong những món trang sức mà con người mang trên mình.

Ngựa, biểu tượng của sự quyền quý

Trong thế giới cổ đại, ngựa là tài sản đắt giá bởi việc sở hữu, huấn luyện và chăm sóc ngựa đòi hỏi nhiều công sức. Tại Ai Cập, ngựa chỉ dành riêng cho hoàng gia và tầng lớp thượng lưu. Minh chứng vẫn còn lưu lại trong các bức bích họa và phù điêu, nơi những nhân vật quyền quý xuất hiện trên lưng ngựa, xung quanh là tùy tùng và hầu cận.

Ở Trung Hoa, ngựa cũng là bảo vật của triều đình vì phải nhập từ vùng xa như Triều Tiên. Ngựa thời Chu (1046–256 trước Công nguyên) còn phân loại theo kích thước, tương ứng với hoàng đế và cấp bậc của các quan lại trong triều.

Nhẫn vàng La Mã chạm khắc hình ảnh Nữ thần Chiến thắng trên cỗ xe ngựa kéo, có niên đại từ Thế kỷ 1-2 sau Công Nguyên. Phần vàng được bổ sung trong thế kỷ 19. Ảnh: Proantic

Những chú ngựa trong trang sức cổ đại cũng vì vậy mà mang theo ý niệm về sự giàu sang. Có những chiếc trâm cài tóc đầu ngựa bằng gỗ – chất liệu có giá trị cao thời bấy giờ – tìm thấy từ thời Ai Cập cổ đại, thuộc sở hữu của những người đủ khả năng nuôi mái tóc dài hoặc đội tóc giả cầu kỳ. Thời La Mã, hình tượng ngựa xuất hiện phổ biến trên các vật xa xỉ như nhẫn dấu ấn (signet) của gia tộc. Các tấm phù điêu và mặt dây chuyền hình ngựa bằng đồng, vàng hoặc ngọc bích được tìm thấy trong lăng mộ của bậc quân vương thời nhà Thương ở Trung Quốc và vương quốc Silla tại Hàn Quốc – những món trang sức mang theo quyền lực sang cả thế giới bên kia.

Biểu tượng của sự trung thành

Chiếc thắt lưng bằng vàng, được tìm thấy ở gần Thetford, Norfolk, Vương Quốc Anh vào năm 1979. Nó có niên đại từ Thời kỳ La Mã ở Anh, thế kỷ thứ 4 sau Công nguyên. Ảnh: British Museum

Con người đã thuần hóa loài ngựa từ khoảng năm 3.000 trước Công nguyên, cùng chúng sinh hoạt, xông pha chiến trận và chinh phục thể thao.

Các chiến binh của Đế chế La Mã có những ghim áo đến khóa thắt lưng bằng vàng hoặc đồng với biểu tượng chú ngựa – chiến hữu nơi chiến trường của các kỵ sĩ, được xem như bùa hộ mệnh, biểu trưng cho sức mạnh và lòng quả cảm. Những khóa thắt lưng vàng tinh xảo tìm thấy tại Thetford (nước Anh), có niên đại vào cuối thế kỷ IV, từng thuộc về các nhân vật có địa vị quân sự hoặc dân sự cao cấp.

Song hành với quá trình thuần hóa ngựa là văn hóa du mục. Tại Đông Á, các dân tộc du mục cổ đại như Tiên Ti, Ô Hoàn… thường gắn những thẻ trang trí hoa văn ngựa lên y phục, thắt lưng hoặc yên cương. Hoa văn được thể hiện bằng kỹ thuật chạm lộng và chạm nổi, thiên về tả thực: ngựa đứng, ngựa nằm, ngựa chồm, ngựa giao đấu… hoặc mang màu sắc thần thoại như phi mã với đôi mắt hướng lên trời, mũi có sừng, lưng mọc cánh. Dù chỉ vài centimet vuông, những thẻ trang trí ấy hàm chứa tình cảm sâu đậm và sự tôn kính mà con người cổ đại dành cho loài ngựa.

Cũng theo chiều dài lịch sử, sự trung thành của loài ngựa với nhân loại được lột tả qua những món trang sức như ghim cài cà vạt có hình ảnh những chú tuấn mã bên cạnh người nài ngựa, mang vẻ đẹp thanh bình của nếp sống sinh hoạt. Còn có những món trang sức ghi lại hình ảnh người cưỡi ngựa với thân ngựa cường tráng, tứ chi khỏe khoắn phản ánh vai trò không thể thiếu của ngựa trong đời sống lao động, sinh hoạt và chiến trận.

Biểu tượng của vẻ thanh tao

Thời kỳ Phục hưng đã mở rộng hình tượng loài ngựa để trở thành biểu tượng của sự hài hòa và tao nhã bằng kỹ thuật chế tác tinh xảo.

Đến thời đại Victoria thuộc thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, trang sức hình ngựa đã đạt đến độ chi tiết đáng kinh ngạc. Ở châu Âu, trang sức bằng ngà voi gắn bạc khắc họa ngựa với đôi chân mảnh, tai vểnh cao và đuôi tung bay được mô tả vô cùng chi tiết, bất chấp kích thước bé nhỏ, gói gọn trong vài centimet của món đồ.

Tương tự, tại Nhật Bản, hình tượng ngựa xuất hiện trên netsuke – những tác phẩm điêu khắc tí hon bằng gỗ hoặc ngà, một món trang sức tinh xảo cho kimono, miêu tả những chú ngựa thanh tao trong tư thế nằm nghỉ hoặc đứng gặm cỏ.

Móc hàm thiếc ngựa (horsebit), biểu tượng của nhiều nhà mốt xa xỉ

Không chỉ lấy cảm hứng từ ngựa, con người nhìn thấy điểm khởi đầu cho sức sáng tạo từ những tạo vật bảo chứng cho sự gắn kết giữa họ và loài ngựa để đưa vào thế giới kim hoàn. Một biểu tượng rất quen thuộc trong trang sức chính là chiếc móc hàm thiếc ngựa (horsebit), một phần của dây cương điều khiển ngựa mà con người đã sáng tạo ra từ hàng ngàn năm trước.

Vòng tay họa tiết horsebit của Gucci, bằng vàng 18K

Biểu tượng horsebit gắn liền với Gucci. Vào năm 1953, Aldo, Rodolfo và Vasco Gucci đưa horsebit vào thiết kế giày loafer như lời tri ân dành cho cha của họ – Guccio Gucci – người từng sản xuất dây và yên cương da cho ngựa. Hai năm sau, biểu tượng này tiếp tục xuất hiện trên túi xách (ngày nay được biết đến qua dòng túi Horsebit 1955 trứ danh). Năm 2004, Gucci tiếp tục nâng biểu tượng horsebit lên tầm trang sức.

Hermès cũng mang trong mình di sản tương tự. Khởi nguồn là xưởng chế tác yên cương và phụ kiện cưỡi ngựa của Thierry Hermès, thương hiệu dần mở rộng sang thời trang và trang sức nhưng chưa bao giờ rời xa cội nguồn. Vòng tay Filet de Selle ra mắt năm 1927 với họa tiết móc hàm thiếc ngựa là một trong những thiết kế trang sức đầu tiên của Hermès. Gần một thế kỷ trôi qua, Hermès vẫn trung thành với tinh thần mã thuật trong trang sức của họ. Bên cạnh horsebit, bạn có thể bắt gặp những biểu tượng như đầu ngựa phi nước đại, dây cương…

Móng ngựa, bùa may mắn trong thế giới trang sức

Từ những ngày đầu thuần hóa ngựa, con người đã tìm cách bảo vệ những người bạn đồng hành đáng tin cậy bằng một chiếc vòng sắt đóng ở dưới móng. Món đồ bảo vệ những chú ngựa này, trong tín ngưỡng nhân loại, lại gắn liền với vận may.

Ở La Mã cổ đại, móng ngựa thường treo trên cửa ra vào để xua đuổi tà ma và mang lại phước lành, bởi chúng được làm từ sắt, một chất liệu được cho là có khả năng chống lại lửa và các thế lực tà ác. Trong Kitô giáo, ý niệm này còn được củng cố với giai thoại về Thánh Dunstan, người đã lừa đóng móng ngựa vào chân của quỷ dữ và buộc ác quỷ phải hứa rằng sẽ không quấy nhiễu những gia đình nào với chiếc móng ngựa treo trước cửa.

Theo thời gian, móng ngựa được đưa vào đồ trang sức, trở thành vật may mắn đối với những người tìm kiếm sự bảo vệ và điều tích cực. Trang sức dây chuyền hay vòng tay móng ngựa được nhiều người yêu thích không chỉ bởi vẻ quyến rũ độc đáo, mà còn ý nghĩa lạc quan của nó.

Vào cuối năm 1470, những chiếc móng ngựa thu nhỏ được các tín đồ hành hương ở Hà Lan đeo như bùa may mắn trong hình dạng ghim cài áo hoặc mặt dây chuyền. Đến nửa cuối thời kỳ trị vì của Nữ hoàng Victoria, trang sức hình móng ngựa trải dài từ ghim cài, nhẫn, dây chuyền, hoa tai… đính kim cương, ngọc trai và có những biến thể sặc sỡ vào thời kỳ Art Deco.

Khi con người còn niềm tin vào những vật nhỏ mang theo sự may mắn, trang sức hình móng ngựa sẽ luôn luôn hợp mốt. Cho dù bạn đánh giá cao vẻ đẹp phong cách trang sức này hay đeo vì lý do cá nhân, chúng đều mang trong mình một câu chuyện và có lẽ là cả một chút phép màu.